SAPA


Sapa jest bardzo blisko spokrewniona z leszczem i rozpiórem. O ile jednak leszcz wszędzie jest pospolity, rozpiór lokalnie dosyć liczny, to o sapie w naszych wodach informacje są nikłe, choć wiadomo, że jest.
Na pewno żyje w Zalewie Zegrzyńskim i w Bugu. W rzece tej w roku 1996 dwa osobniki zostały złowione w głównym nurcie w Zaczopkach i miały po 25 cm długości*. Pomimo badań prowadzonych w latach 1971 - 1995 ryby tej wówczas w Bugu nie stwierdzono. Jak autor owych badań przypuszcza, jest to wynikiem ich niewielkiej liczebności i dużego rozproszenia. Może to być także efekt zastosowanej metody badawczej. Duże rzeki bowiem są trudniejsze do badań ichtiologicznych i nie ma metody doskonałej, a wyniki zawsze są mniej pewne niż w mniejszych rzekach. Może z tego samego powodu nie złowiono jej w czasie badań w dorzeczu Narwi. W klasycznym już, pisanym w czasie wojny, podręczniku pt. „Ryby słodkowodne Polski i krajów ościennych” prof. Franciszek Staff podał, że nieliczne sapy żyją w dolnym odcinku Wisły. Dziś jednak nie ma wiarygodnych danych i nie wiadomo, czy informacje prof. Staffa są nadal prawdziwe, choć jest to bardzo prawdopodobne. Sapa jest też z całą pewnością naszą rybą rodzimą, więc z uwagi na jej bardzo rzadkie występowanie powinna znaleźć się na liście gatunków chronionych.
Sapa, zwana także klepcem, jest bardzo podobna do leszcza i rozpióra. Od rozpióra łatwo ją jednak odróżnić po ustawieniu otworu gębowego. Jest on, podobnie jak u leszcza, skierowany w dół, podczas gdy u rozpióra jest w położeniu końcowym. W porównaniu do leszcza ma ona natomiast większe oczy i łuski, bardziej ścięty pysk, ciało trochę bardziej wydłużone oraz znacznie dłuższą płetwę odbytową. Jest w niej od 36 do 43 promieni miękkich (u leszcza 22 - 30), łusek wzdłuż linii nabocznej ma 47 - 55 (leszcz 49 - 59). Ta ostatnia cecha więc nie może być rozstrzygająca przy rozpoznawaniu. Dolny płat płetwy ogonowej, tak jak u leszcza i rozpióra, jest dłuższy od górnego. Taka budowa płetwy ogonowej sprawia, że w czasie pływania przednia część ciała przechyla się w dół. To zaś ułatwia wyszukiwanie i chwytanie pokarmu na dnie.
Grzbiet sapy jest ciemny - szaroniebieski lub zielonoszary, boki srebrzyste z wyraźnym odcieniem perłowym i białawy brzuch. Płetwy są jasne, a ich zewnętrzne krawędzie ciemne, wpadające w granat. Płetwy piersiowe i brzuszne przy nasadzie są słabo różowe.
Typowym środowiskiem sapy są dolne odcinki rzek. Żywi się tu zwierzętami bezkręgowymi żyjącymi na dnie. Wśród nich największe znaczenie mają larwy ochotkowatych, chruścików, kiełże i inne skorupiaki, małże, ślimaki. Zjada także rośliny. Najintensywniej żeruje po tarle, jesienią trochę słabiej, a zimą nie odżywia się w ogóle. Rośnie wolniej od leszcza i osiąga mniejsze rozmiary. Przeciętnie sapy mają 20 - 30 cm, maksymalnie 40 cm. Nie przekraczają masy 0,8 kg, ważą przeważnie 0,3 - 0,6 kg.
Dojrzałość płciową sapy osiągają w wieku 3 - 5 lat. Trą się w zależności od przebiegu pogody w kwietniu lub w maju. Samce w tym czasie mają na głowie i tułowiu wysypkę tarłową. Również w okresie poza tarłem różnią się od samic trochę dłuższymi płetwami piersiowymi i brzusznymi. Na tarliska płyną stadnie. Ikrę, mającą średnicę 2 mm, mogą składać na przybrzeżnej roślinności lub w nurcie na podłożu żwirowym. Jedna samica składa od kilku do kilkudziesięciu tysięcy jaj. Rozwój ikry trwa od 4 do 8 dni.
Sapa występuje głównie w dużych rzekach w zlewiskach trzech mórz: Czarnego, Kaspijskiego i Aralskiego. Żyje w Dunaju, Dniestrze, Dnieprze, Donie, Wołdze, Kubaniu. W południowej części Morza Kaspijskiego, pod wpływem innych warunków środowiska, powstał odrębny podgatunek (rasa geograficzna). Sapa zawsze występuje mniej licznie od leszcza. W niektórych jednak miejscach swego zasiedlenia, zwłaszcza w zbiornikach zaporowych na Wołdze, Dnieprze, Dniestrze i Syr-Darii w Tadżykistanie, jest na tyle liczna, że ma znaczenie gospodarcze. Mięso ma gorsze niż leszcz, ale jest tam wędzona lub suszona.
Waldemar Borys

* Zbigniew Danilkiewicz, Minogi oraz ryby Bugu i jego polskich dopływów, Arch. Ryb. Pol., 1997.