Zdjęcie znad wody

NOWELIZACJA USTAWY RYBACKIEJ

Jakie zmiany w ustawie o rybactwie śródlądowym przynosi najnowsza nowelizacja tej ustawy?

Z dniem 1 lipca 2010 r. minęło ćwierć wieku obowiązywania ustawy z 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (tekst pierwotny DzU z 1985 r. nr 21, poz. 91, pierwszy tekst jednolity DzU z 1999 r. nr 66, poz. 750, drugi tekst jednolity DzU z 2009 r. nr 189, poz. 1471 ze zm.). Ustawa ta weszła w życie 1 lipca 1985 r. i zastąpiła przedwojenną ustawę z 7 marca 1932 r. o rybołówstwie (DzU nr 35, poz. 357 ze zm.), która, nowelizowana zaledwie trzy razy, obowiązywała przez ponad pół wieku, mimo zmiany ustroju, co dobrze świadczy o jej poziomie legislacyjnym. Ustawa rybacka z 1985 r. została oparta na zasadniczo odmiennych od ustawy przedwojennej założeniach. Ustawa z 1932 r. stosowała się tylko do wód otwartych i poza swą regulacją pozostawiła w szczególności rybactwo stawowe. Natomiast ustawa z 1985 r. jako podstawowe założenie przyjęła jedność rybactwa w rzekach, jeziorach, zbiornikach zaporowych, stawach i innych wodach.

    Za uprawnionego do rybactwa ustawa w art. 4 w brzmieniu pierwotnym uznała:
  1. na wodach stojących – posiadacza gruntów pod tymi wodami,
  2. na wodach płynących – tego, kto otrzymał pozwolenie wodnoprawne na szczególne korzystanie z wód do celów rybackich.

To drugie rozwiązanie było zgodne z obowiązująca wówczas ustawą z 24 października 1974 r. Prawo wodne (DzU nr 38, poz. 230 ze zm.), które korzystanie z wód do celów rybackich traktowało jako korzystanie szczególne wymagające aktu administracyjnego – pozwolenia wodnoprawnego. Podstawową konstrukcją normatywną ustawy była racjonalna gospodarka rybacka. Obowiązek prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej obciążał wszystkich uprawnionych do rybactwa (art. 6 ust. 1), a więc także posiadaczy gruntów pod wodami stojącymi, w tym rybaków stawowych. Zamieszczona w art. 6 ust. 2 definicja racjonalnej gospodarki rybackiej głosiła, że polega ona na pełnym wykorzystaniu możliwości produkcyjnych wód zgodnie z istniejącymi warunkami przyrodniczymi, jak również stanem wiedzy technicznej i technologicznej. Jak łatwo zauważyć, decydującym o racjonalności gospodarki rybackiej było kryterium gospodarcze – pełne wykorzystanie możliwości produkcyjnych wód. Pojęcie amatorskiego połowu ryb objęło zgodnie z art. 7 wędkarstwo i łowiectwo podwodne, a jego legalność została uzależniona co do zasady od posiadania odpowiedniego dokumentu (karty wędkarskiej lub karty łowiectwa podwodnego) oraz zezwolenia uprawnionego do rybactwa, jeżeli połów odbywał się w jego wodach. Kolejne postanowienia ustawy obejmowały regulacje ochronne, regulacje dotyczące obwodów rybackich, obrębów hodowlanych i ochronnych. Utworzono Państwową Straż Rybacką jako służbę podległą wojewodom o dużych uprawnieniach o charakterze policyjnym, z możliwością stosowania środków przymusu bezpośredniego, a w ekstremalnych warunkach także broni palnej, umożliwiono tworzenie Społecznej Straży Rybackiej współdziałającej ze strażą państwową. Przepisy karne zostały zamieszczone w jednym art. 27, przewidującym odpowiedzialność tylko za wykroczenia, ale zagrożone najsurowszymi znanymi wtedy prawu wykroczeń karami zasadniczymi (z karą aresztu do 3 miesięcy na czele) z obowiązkiem orzekania kar dodatkowych w postaci nawiązki, przepadku i zakazu amatorskiego połowu. Procesy transformacji ustrojowej zapoczątkowane w 1989 r. pociągnęły za sobą zmiany organizacyjne i własnościowe. Zostały zlikwidowane państwowe gospodarstwa rybackie, dominujące w poprzednich realiach ustrojowych, ich mienie zostało przejęte przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa, która nim gospodarowała, przy czym zasadniczą formą tej gospodarki była dzierżawa. Jednakże aż do połowy lat 90. ubiegłego stulecia sama ustawa rybacka nie była nowelizowana (poza pewnymi drobnymi zmianami dotyczącymi kompetencji organów) i nadal służyła rybactwu w nowych warunkach ustrojowych. Pierwszą zasadniczą nowelizację ustawy rybackiej przeprowadzono ustawą z 27 września 1996 r. o zmianie ustawy o rybactwie śródlądowym (DzU nr 128, poz. 602). Jak głęboka była ta nowelizacja świadczy chociażby to, że spośród 30 artykułów ustawy zmieniono 19 oraz dodano dwa nowe artykuły 23a i 27a. Nie zmieniło się wprawdzie założenie jedności rybactwa, ale w istocie uległo ono osłabieniu ze względu na zwolnienie posiadaczy wód stojących z obowiązku prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej. Definicja uprawnionego do rybactwa nie zmieniła się. Nadal był nim posiadacz gruntów pod wodami stojącymi, a na wodach płynących ten, kto otrzymał pozwolenie wodnoprawne na szczególne korzystanie z wód do celów rybackich. Najistotniejsze natomiast zmiany dotknęły koncepcji racjonalnej gospodarki rybackiej. Według znowelizowanego ust. 1 w art. 6 do prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej został zobowiązany tylko uprawniony do rybactwa w obwodzie rybackim, a ponieważ na obwody rybackie dzieliło się wyłącznie wody płynące, przeto uprawnieni do rybactwa na wodach stojących nie mieli już obowiązku prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej. Definicja racjonalnej gospodarki rybackiej zmieniła się poważnie. Znowelizowany art. 6 ust. 2 głosił, że polega ona na wykorzystywaniu produkcyjnych możliwości wód, zmierzając jednocześnie do poprawy jakości naturalnego środowiska i jego zasobów, zgodnie z operatem rybackim określającym zasady tej gospodarki.

    W porównaniu z tekstem pierwotnym zmiany polegały na:
  1. pominięciu tego, że wykorzystanie produkcyjnych możliwości wód ma być „pełne”,
  2. zobowiązaniu uprawnionego do rybactwa w obwodzie rybackim do podejmowania działań zmierzających do poprawy naturalnego środowiska i jego zasobów,
  3. wprowadzeniu instytucji operatu rybackiego określającego zasady takiej gospodarki.

W ten sposób rozpoczął się proces „przekładania akcentu” w rybactwie śródlądowym, z problematyki niemal wyłącznie gospodarczej na przede wszystkim ochronną. Rozbudowano przepisy dotyczące Państwowej Straży Rybackiej w nowym art. 23a, kładąc zasadniczy nacisk na przestrzeganie zasad praworządności w działaniach tej straży. Istotne zmiany nastąpiły w przepisach karnych. Z dotychczasowego art. 27 przewidującego odpowiedzialność tylko za wykroczenia niejako „wydzielono” nowy art. 27a przewidujący odpowiedzialność za przestępstwa.

    Intencja ustawodawcy była mniej więcej taka, że połów bez uprawnień był:
  • wykroczeniem z art. 27 ust. 1 pkt 1, jeżeli dopuszczał się go wędkarz lub kusznik podwodny,
  • przestępstwem z art. 27a ust. 1 pkt 1, jeżeli dopuszczał się go nieuprawniony do rybactwa niebędący ani wędkarzem, ani kusznikiem podwodnym.
    Naruszenie przepisów ochronnych dotyczących regulacji ochrony przyrody, okresów i wymiarów ochronnych oraz odległości od urządzeń piętrzących było:
  • wykroczeniem z art. 27 ust. 1 pkt 2, jeżeli naruszenia dopuszczał się wędkarz lub kusznik podwodny,
  • przestępstwem z art. 27a ust. 1 pkt 3, jeżeli naruszenia dopuszczała się osoba inna niż wędkarz lub kusznik podwodny, ale naruszenie zakazów ochronnych dotyczących parametrów sieci, wędek lub kusz, narzędzi elektrycznych, środków trujących i odurzających, narzędzi kaleczących, materiałów wybuchowych i głuszenia ryb było zawsze przestępstwem z art. 27a ust. 1 pkt 3, podobnie jak i naruszenia niektórych innych postanowień uznanych za przestępstwa w art. 27a ust. 1 pkt 4.

To wydzielenie naruszeń najważniejszych postanowień ustawy rybackiej i uznanie ich za przestępstwa (a nie tylko za wykroczenia, jak było pierwotnie) pociągnęło za sobą dalsze konsekwencje w postaci rezygnacji z kary aresztu i ograniczenia wolności w sankcjach za wykroczenia oraz zmianie kar dodatkowych (nawiązka, przepadek, zakaz amatorskiego połowu) z obligatoryjnych na fakultatywne, przy utrzymaniu ich (nawiązka i przepadek) jako obligatoryjnych w sankcjach za przestępstwa. Kolejna fundamentalna zmiana ustawy rybackiej nastąpiła ustawą z 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (tekst pierwotny DzU z 2001 r. nr 115, poz. 1229, aktualny tekst jednolity DzU z 2005 r. nr 239, poz. 2019 ze zm.). Ustawa ta zmieniła przede wszystkim definicję uprawnionego do rybactwa.

    Znowelizowany art. 4 ust. 1 głosił, że uprawnionym do rybactwa jest:
  1. właściciel, posiadacz samoistny lub zależny gruntów pod wodami stojącymi lub stawami,
  2. władający obwodem rybackim na podstawie umowy zawartej z właścicielem wody.

Zmianę tę należy ocenić jako fundamentalną dlatego, że w obwodach rybackich nastąpiło przejście z instrumentarium administracyjnego (pozwolenie wodnoprawne) na instrumentarium cywilnoprawne (umowa). Zmieniła się definicja racjonalnej gospodarki rybackiej. Art. 6 ust. 2 w nowym brzmieniu głosił, że racjonalna gospodarka rybacka polega na wykorzystywaniu produkcyjnych możliwości wód, zgodnie z operatem rybackim, w sposób nienaruszający interesów uprawnionych do rybactwa w tym samym dorzeczu, z zachowaniem zasobów ryb w równowadze biologicznej i na poziomie umożliwiającym gospodarcze korzystanie z nich przyszłym uprawnionym do rybactwa. W porównaniu z brzmieniem nadanym ustawą z 27 września 1996 r. ustawodawca odszedł od zobowiązania uprawnionych do rybactwa w obwodach rybackich do dbałości o środowisko naturalne, ujmując ten obowiązek w sposób bardziej zrozumiały przez rybaków: zachowanie zasobów ryb w równowadze biologicznej i na poziomie satysfakcjonującym przyszłych uprawnionych do rybactwa. Znacznie zostały rozbudowane przepisy dotyczące operatów rybackim w nowym art. 6a.

Jeśli chodzi o przepisy karne, to dodano nowy art. 27b uznający za wykroczenie niewykonywanie obowiązku dokumentowania działań związanych z prowadzoną gospodarką rybacką oraz korzystanie z wód obwodu rybackiego bez wymaganego operatu rybackiego albo wbrew jego założeniom. Przepisy ustawy rybackiej zmieniały się jeszcze kilkakrotnie, ponownie zmieniono definicje uprawnionego do rybactwa, przepisy o obwodach rybackich, obrębach hodowlanych i ochronnych, aż wreszcie doszło do ostatniej poważnej nowelizacji dokonanej najnowszą ustawą z 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o rybactwie śródlądowym (DzU nr 200, poz. 1322). Jak doniosła jest to zmiana świadczy chociażby to, że obowiązujący tekst jednolity ustawy rybackiej liczy 8 i pół strony w Dzienniku Ustaw, podczas gdy nowelizacja liczy 11 stron, czyli jest dłuższa od tekstu ustawy.

    Zamiany wprowadzone ustawą z 24 września 2010 r. można ująć w sposób generalny jako:
  1. wprowadzenie w orbitę polskiej ustawy rybackiej przepisów bezpośrednio obowiązujących rozporządzeń unijnych,
  2. wprowadzenie instytucji prawnej ochrony i odbudowy zasobów ryb realizowanej przez odpowiednie działania faktyczne i programy,
  3. zasadnicze rozbudowanie postanowień o wprowadzaniu do wód nierodzimych gatunków ryb,
  4. ustanowienie pierwszeństwa dotychczasowego użytkownika rybackiego, który wyraża wolę zawarcia nowej umowy użytkowania obwodu rybackiego,
  5. rozbudowanie regulacji dotyczących dokumentacji, operatu rybackiego i zarybień,
  6. wyraźne dopuszczenie podrywki wędkarskiej oraz uszczegółowienie przepisów o zezwoleniach na amatorski połów ryb,
  7. zasadnicze przemodelowanie odpowiedzialności za wykroczenia i przestępstwa.

Bardziej szczegółowe omówienie zmian, przede wszystkim tych, które interesują wędkarzy, będzie przedmiotem kolejnych odcinków tego cyklu.

Wojciech Radecki